Табысты зайырлы басқарудың тарихи сабақтары

Зайырлылық – құр ұран емес. Бұл ұғымның артында ондаған ғасырлық тәжірибе, талай елдің тағдыры, көптеген халықтың күресі жатыр. Бүгінгі күні әлемнің әр түкпірінде дін мен саясаттың араласуы қоғамды да, мемлекетті де сынаққа салуда. Бір жерде діни ұрандармен алауыздық туып, бір жерде мемлекет пен сенімнің арасындағы тепе-теңдік жоғалып жатады. Осындайда тарих бізге бір ақиқатты қайта-қайта еске салады: табысты зайырлы басқару – тұрақтылық пен дамудың басты кепілі.

Зайырлылық дегеніміз – дінге қарсы күрес емес. Оның табиғаты әлдеқайда терең. Ол әр адамға сенім бостандығын бере отырып, мемлекеттің барлығына ортақ тәртіп пен заң аясында әрекет етуін қамтамасыз етеді. Әркімнің жүрегі мен ғибадатханасына мемлекет араласпайды, бірақ қоғамның қауіпсіздігін, еркіндігі мен бірлігін қорғайды. Тарихта осы тепе-теңдікті сақтай білген елдер табысты болды, ал дінді биліктің құралына айналдырғандар көбіне күйреуге ұшырады.

Мұстафа Кемал Ататүрік бастаған Түркияның тарихы осыны айқын көрсетеді. Осман империясы ғасырлар бойы халифат болып келді. Мемлекет те, саясат та, дін де – бір жүйе еді. Бірақ заман өзгерді. Жаңғырған, ғылымға сүйенген, өркениетпен қатар жүретін жаңа мемлекет құру қажет болды. Ататүрік реформалары мемлекетті діннен ажырату арқылы оны әлсіреткен жоқ, қайта күшейтті. Ал діни сенім халықтың жүрегінде қалды. Бұл – зайырлылықтың ең әдемі үлгілерінің бірі: мемлекет ғылымға сүйенді, дін адамның рухани тірегі болып қала берді.

Франция тәжірибесі де ерекше. Бұл ел зайырлылықты қатаң ұстанды. Мектептер мен мемлекеттік мекемелерде діни белгілерге шектеу қойылды. Заң бәріне ортақ, ешбір дінге басымдық берілмеді. Мұндай модельдің артықшылығы да, кемшілігі де бар. Бірақ бір нәрсе анық: осы елде зайырлылық мемлекеттік құрылымның негізіне айналып, қоғамның тұрақтылығын сақтап қалды.

Ал АҚШ-тағы жүйе мүлде бөлек. Мұнда қоғам өте діни, ал мемлекет толығымен зайырлы. Шіркеулер белсенді, сенімге шектеу жоқ, бірақ заң шығару мен басқару жүйесі дінге емес, Конституцияға сүйенеді. Азаматтар өз сенімін еркін ұстанады, алайда ешкім өз көзқарасын мемлекетке телімейді. Әртүрлі сенімдер мен мәдениеттердің бір қоғамда бейбіт өмір сүруі осыдан.

Қазақстан да осы жолмен жүріп келеді. Біздің елде мешіттер мен шіркеулер қатар тұр, діни мерекелер мемлекеттік күнтізбеде бар, әр дін өкілі өз сенімін еркін ұстанады. Бірақ Конституция мемлекеттің зайырлы сипатын нақты бекітті. Заң бәрінен жоғары. Радикализм мен діни экстремизмге қарсы шаралар – дінге қысым емес, қоғамды қорғау жолы.

Бұл турасында қазақ тарихы да үнсіз емес. Көшпелі далада ислам халықтың рухани өзегі болса, билік әдет-ғұрып пен ақылға сүйенген. Билер соты, рулық кеңес – бұлар зайырлылықтың дәстүрлі үлгісі еді: дін жүрекке, заң қоғамға қызмет етті. Бүгінгі тәуелсіз Қазақстан осы құндылықтарды жаңа кезеңде жалғастырып отыр.

Тарих бізге бірнеше маңызды сабақ береді. Біріншісі – заң бәрінен жоғары тұруы тиіс. Дін де, саясат та, қоғам да осы заңның ережелеріне бағынғанда ғана тыныштық болады. Екінші – білім беру жүйесі мықты болмаса, зайырлылық өміршең болмайды. Білім адамды фанатизмнен емес, ақылмен шешім қабылдауға үйретеді. Үшінші – мемлекет дінмен күреспейді, радикал идеологиямен күреседі. Өйткені радикализм діни сеніммен емес, адамның әлсіздігімен, адасуымен қоректенеді. Төртінші сабақ – қоғаммен ашық диалог қажет. Зайырлылық тек заң емес, түсіндіру мен мәдениетке айналғанда ғана тұрақтылық пен бейбітшілік орнайды.

Н.Қалқаманұлы,

Облыстық АТТ мүшесі.